LEIDERDORP – Hoewel Leiderdorp zelf nooit een Romeins fort heeft gehad, zijn er in de loop der jaren opvallend veel sporen uit de Romeinse tijd gevonden. Deze vondsten geven een bijzonder inkijkje in het leven langs de noordgrens van het Romeinse Rijk.
Grens van het Romeinse Rijk
De Oude Rijn vormde tussen het jaar 47 en ongeveer 400 na Christus de noordgrens van het Romeinse Rijk. Het huidige Leiderdorp lag aan deze grens en had zicht op fort Matilo. Dit fort maakte deel uit van een keten van forten langs de rivier: de Limes. Matilo bood plaats aan zo’n 500 soldaten en werd in de loop van de derde eeuw na Christus verlaten. Het fort werd gebouwd na de opstand van de Bataven in 69/70 na Christus. Het Romeinse leger koos bewust voor deze strategische locatie, omdat hier het Kanaal van Corbulo uitmondde in de Oude Rijn.
Bewoning aan de Leiderdorpse kant
Wat is er in Leiderdorp terug te vinden van de Romeinse aanwezigheid aan de overkant van de Oude Rijn? Aangenomen mag worden dat aan de Leiderdorpse kant van de Limes Germaanse stammen hebben gewoond, al zijn daarvan geen directe sporen gevonden. De aanwezigheid van Bataven en/of Kananefaten is aannemelijk, omdat de Romeinse aanwezigheid aan de overkant mogelijkheden tot handel bood. Hoewel er geen aanwijzingen zijn voor een permanente Romeinse aanwezigheid in het huidige Leiderdorp, hebben de Romeinen wel sporen nagelaten.
Bijzondere vondst in de Rijn
Zo werd in 1876 bij het uitbaggeren van de Rijn, nabij de oude brug van Leiderdorp, een bijzondere vondst gedaan: een zilveren zwaardschedepunt. Dit voorwerp vormde het onderste deel van een zwaardschede en voorkwam dat de punt van het zwaard door het leer sneed. Het bestaat uit twee zilveren banden die uitkomen in een medaillon. Op de voorkant staat een afbeelding van keizer Trajanus (98–117 na Chr.) en op de achterkant zijn opvolger keizer Hadrianus (117–138 na Chr.). Het medaillon heeft een doorsnede van 5 cm. Het voorwerp maakt deel uit van de collectie van het Rijksmuseum van Oudheden.
Vondsten in Leithonpark
Aan de overkant van fort Matilo stroomde het riviertje de Leitha. Tussen de 6e en 9e eeuw lag hier een nederzetting, die in Latijnse geschriften van het bisdom Utrecht wordt aangeduid als Leithon. Bij opgravingen in 2013 in het huidige Leithonpark, uitgevoerd door de Universiteit van Amsterdam, zijn diverse sporen van Romeins materiaal aangetroffen. In een kleine waterput werd een pot van inheems aardewerk gevonden, samen met fragmenten van bouwkeramiek uit de late 1e tot 3e eeuw. Dit betrof onder meer delen van dakpannen (tegulae), mogelijk afkomstig van Matilo.
Op een aantal van deze keramische fragmenten waren nog stempels zichtbaar. Vanaf het einde van de 1e eeuw had het Romeinse leger de traditie om hun legioensnaam in zelfgemaakt bouwmateriaal te stempelen. De meeste stempels vermeldden “LEG XXX”, het 30e legioen. Op enkele stukken stond “EXGERINF”, een afkorting van Exercitus Germanicus Inferioris.
Het keramische bouwmateriaal werd door de bewoners van Leithon hergebruikt: het werd uit de ruïnes van Matilo gehaald en gebruikt om de oevers van de Leitha te versterken.
Munten en sieraden
Tijdens de opgravingen in 2013 zijn ook vijf Romeinse munten gevonden. Eén munt dateert uit de 1e eeuw en stamt uit de tijd van keizer Nero. Een tweede munt komt uit de 3e eeuw, uit de tijd van keizer Postumus. Daarnaast zijn er drie kleine, afgesleten koperen munten gevonden uit de 4e eeuw.
Naast munten zijn ook munthangers opgegraven. Eén hanger dateert uit een latere periode van het Romeinse Rijk en is gemaakt van een gouden tremissis van de Ostrogoten. Deze Germaanse stam veroverde Rome in 495. De tremissis is een imitatie van een munt van keizer Justinianus (527–565), die bekendstaat om zijn pogingen het Romeinse Rijk na de val van Rome te herstellen. Op de keerzijde van de hanger staat de Romeinse godin Victoria afgebeeld. De hanger is waarschijnlijk vervaardigd in Rome of Ravenna.
Sporen bij het gemeentehuis
Bij archeologisch onderzoek in 2009–2010, voorafgaand aan de bouw van het gemeentehuis, werd een duidelijke infrastructuur uit de Romeinse tijd (2e en 3e eeuw na Christus) ontdekt. Er zijn systematische ophogingen gevonden, bestaande uit plaggen op een mat van riet, waarop mogelijk woningen hebben gestaan. Deze bewoning kan hebben voortgeduurd tot in de 5e of 6e eeuw, de periode waarin ook de nederzetting Leithon bewoond was.
Zeldzaam bronzen schaaltje
Tijdens deze opgravingen is ook een bronzen kom gevonden: een bolvormig schaaltje met een geschulpte randdecoratie en een standring. Het schaaltje weegt 195 gram, heeft een doorsnede van 9,8 cm en is 4,0 cm hoog. Gezien de afmetingen kan het zijn gebruikt om wijn uit te drinken, maar mogelijk diende het ook als toiletgerei.
Gebruiksvoorwerpen van brons zijn zeldzaam. De bekendste bronzen vondst in de regio is het viziermasker uit de Romeinse tijd, ook wel bekend als het ‘masker van Gordon’. Dit maakt het bronzen schaaltje dat in Leiderdorp is gevonden extra bijzonder.
Verbonden met de Romeinse grens
De verschillende vondsten laten zien dat Leiderdorp, ondanks het ontbreken van een eigen fort, nauw verbonden was met het leven langs de Romeinse grens. Onder de grond liggen nog altijd tastbare herinneringen aan deze bijzondere periode in de geschiedenis.
Bronvermelding:
- Nieuw licht op Leithon, M.F.P. Dijkstra – A.A.A. Verhoeven – K.C.J. van Straten (red.). uitgave Universiteit van Amsterdam/Diachron UvA bv.
- Website van het Rijksmuseum voor Oudheden
- Website Provinciaal Archeologisch Depot Zuid-Holland
- Wikipedia
- Het verhaal van de Romeinen in Zuid-Holland op 10 plekken, uitgave van het Erfgoedhuis van Zuid-Holland.
Bob Reidsma, 26 april 2026, Leiderdorps museum,