Peter Diebels
Op 10 januari opende in het Leiderdorps Museum de jubileumexpositie van foto- en filmclub Daguerre, waarbij foto’s van de eigen leden en van het huidige en historische Leiderdorp zijn te bewonderen. Ook de apparatuur waarmee in het verleden deze plaatjes werden gekiekt is te bekijken. ‘Wanneer is eigenlijk de eerste foto in Leiderdorp gemaakt?’, vroeg Peter Diebels zich af en ging op onderzoek uit. In deze bijdrage van Historie vlakbij huis doet hij hiervan verslag.
Daguerre
De Fransman Louis Jacques Mandé Daguerre (1787 – 1851) wordt beschouwd als een van de uitvinders van de fotografie. Hij was het die in 1826 met zijn landgenoot Nicéphore Niépce de eerste succesvolle foto maakte en daarna de methode van de daguerreotypie ontwikkelde. Bij dit procedé werd een gepolijste, met kwikdampen geprepareerde plaat gebruikt, die positieve, gespiegelde en zeer gedetailleerde beelden opleverde. De daguerreotypie werd in de jaren 1840 – 1850 een wereldwijd succes en vond ook zijn weg naar Nederland, waar rond 1842 de eerste foto’s het licht zagen. De fotograaf werkte bij voorkeur binnen omdat hij daar het licht beter kon regelen. In studio’s met veel glas voor de beste lichtinval, maakte hij voornamelijk portretten van mensen die het zich konden veroorloven. Ook reisden die eerste fotografen naar andere steden om daar de daguerreotype aan de man te brengen. Ze huurden een ruimte in het centrum van de stad en adverteerden in de plaatselijke krant.
Fotografen in Leiden
Zo lezen we in de Leydsche Courant van 30 mei 1842 dat de Franse fotograaf A. Daru naar Leiden was gekomen om in de Burcht portretten te maken. De krant schreef op de voorpagina dat Daru ‘de portraiten met volkomene gelijkheid kan daarstellen, daar zij die dezelfde beschouwd hebben, moeten bekennen dat zij tot hiertoe niets nauwkeuriger, niets bevalliger, niets levendiger gezien hebben dan de uitdrukking, die dezelve onderscheidt’. De lezers werden uitgenodigd zelf hun oordeel te geven door hem vanaf woensdag 1 juni tussen 10 en 16 uur te bezoeken.
Zouden er van die sessie in Leiden nog foto’s bewaard zijn gebleven? De kans hierop lijkt klein. In de beeldcollectie van Erfgoed Leiden zijn een tiental daguerreotypen bewaard gebleven, maar geen ervan wordt toegeschreven aan Daru. In de onlinecollectie van het RKD – Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis – bevindt zich wel een portret dat Daru heeft gemaakt. Het gaat om een foto uit 1842 van de in Schiedam geboren Petrus Couwenburg Burgerhoudt. Deze korenwijnstoker en destillateur trouwde in 1830 in Leiden met Jeanne Marguerite Baert, woonde en werkte in Schiedam en betrok later in Zoeterwoude de buitenplaats Buitenzorg aan de Hoge Rijndijk, waar hij in 1872 overleed. Zijn zuster Cornelia Maria woonde ook in Leiden met haar man Willem Baert. Onduidelijk is of de statige foto van Petrus Burgerhoudt in Leiden of elders is gemaakt maar bijzonder is het wel, omdat hij later directe met Leiderdorp kreeg. Zijn testament is onderdeel van het archief van de Kerkenraad en Diaconie van de Nederlands Hervormde Gemeente te Leiderdorp.
Familie Hubrecht op de foto
Wie zijn er dan op de 10 daguerreotypen in de beeldbank van Erfgoed Leiden te zien? Op aantal ervan staan leden van de familie Hubrecht, een belangrijk geslacht van handelaren en bestuurders uit Leiden en met een directe band met Leiderdorp.
Op een van de afbeeldingen uit 1868 staan de weeskinderen Abraham Bonte en Maria Boezaart die een heilwens uitspreken voor Pieter Glaudius Hubrecht die in dat jaar 25 jaar regent is van het Heilige geest of Armen wees- en kinderhuis van Leiden. Hubrecht had het jaar ervoor zijn ontslag genomen als burgemeester en secretaris van de gemeente Leiderdorp. Beide ambten had hij vanaf 1829 bekleed en waarmee hij tot op heden de langst zittende burgemeester van Leiderdorp is.
Behalve de foto van de weeskinderen en de tekst van de heilwens staat Pieter Glaudius waarschijnlijk zelf niet op de foto, al is er wel een foto met als titel ‘Hubrecht’, maar het is niet zeker of dit om de burgemeester gaat. Gelukkig is er wel een schilderij van hem bewaard gebleven dat hangt in de regentenkamer van het Meermanshof in Leiden.
Pieter was in 1828 getrouwd met Abrahamine Arnolda Louisa Steenlack. Zij kregen zeven kinderen, waarvan er vier al jong overleden. Hij was via zijn moeder Maria van Lelyveld eigenaar van een kalkbranderij aan de Hoofdstraat en werd ook eigenaar van de buitenplaats Agthoven. Zodoende woonde het gezin in de zomers op Agthoven en de rest van het jaar aan het Rapenburg 106.
Terug naar de daguerreotypen, want daarop zijn wel twee van de kinderen van Pieter Glaudius te zien. Op een ervan staat de in 1839 geboren Willem Herman Hubrecht als jongeman en op de ander twee hun oudste zoon, Paul François Hubrecht met zijn vrouw Maria Pruys van der Hoeven. De portretfoto’s van Paul François en zijn vrouw zijn waarschijnlijk vervaardigd ter gelegenheid van hun huwelijk op 21 april 1852 in Leiden. De ingekleurde daguerreotypie toont Paul met vest en vlinderdas en Maria met in haar hand een bloem.
Wie de fotograaf is vermelden de fotobijschriften niet, maar waarschijnlijk is het werk van de Amsterdamse kunstschilder Hendrik Gerbens de Boer, die tussen 1847 en 1865 als fotograaf door Nederland. In de Leydsche Couranten uit die jaren komen we vrijwel jaarlijks advertenties van Herman de Boer tegen, zoals deze uit 1852.
Waarschijnlijk is het jonge echtpaar Hubrecht voor het maken van een foto naar de Botermarkt gegaan. Met dit portret als prachtig aandenken!